Đảng Sâm – Đặc điểm, công dụng và các bài thuốc chữa bệnh

0

Đảng Sâm còn gọi là phòng đảng sâm, lộ đảng sâm, xuyên đảng sâm, đông đảng sâm, rầy cáy ( Lạng Sơn), mần cáy. Là một vị thuốc được dùng trong chữa bệnh. Cụ thể về đặc điểm, công dụng của loại cây này sẽ được tổng hợp dưới đây.

Tên gọi

  • Đảng Sâm còn gọi là phòng đảng sâm, lộ đảng sâm, xuyên đảng sâm, đông đảng sâm, rầy cáy ( Lạng Sơn), mần cáy.
  • Tên khoa học Codonopis sp.
  • Thuộc họ Hoa chuông Campanulaceae.
  • Đảng sâm ( Radix Codonopis) là rễ phơi khô của nhiều loài Codonopis như Codonopis pilosula (Franch) Nannf, Codonopis tangshen Oliv. (xuyên đảng sâm) và một số khác, đều thuộc họ Hoa chuông.
  • Tên Đảng sâm là do vị thuốc giống như sâm. Sản xuất ở một địa phương gọi là quận Thượng Đảng (Trung quốc). Ở Cao Bằng, Lạng Sơn, người Thổ gọi là đảng sâm là cỏ rầy cáy, hay mần cáy, lầy cáy.

Mô tả cây

Đảng sâm là một loại cỏ sống lâu năm. Rễ hình trụ dài, đường kính có thể đạt 1-1,7cm. Đầu rễ phát triển to, trên có nhiều vết sẹo của than cũ, phía dưới có khi phân nhánh, mặt ngoài màu vàng nhạt, trên có các vết nhăn dọc và ngang.

Thân mọc bò hay leo, phân nhánh nhiều, phía dưới hơi có long, phía ngọc nhẵn, lá mọc đối, ( ở Việt Nam lá phần nhiều mọc đối) so le hoặc có khi gần như mọc vòng. Cuống lá dài 0,5cm-4cm, phiến lá hình tim hoặc hình trứng dài 1-7cm, rộng 0,8-5,5cm, đầu tù hoặc nhọn, đáy là hình tim mép nguyên hoặc hơi lượn song, hoặc có răng cưa ( Việt Nam) mặt trên lá màu xanh nhạt, mặt dưới trắng.

Hoa mọc đơn độc ở kẽ lá. Có 5 lá dài, tràng hoa hình chuông, màu vàng chia 5 thuỳ, 5 nhị, bầu có 5 ngăn. Qủa nang, phía trên có 1 núm nhỏ hình nón, khi chín có màu tím đỏ. Mùa hoa nở: thàng 7-8. Mùa quả 9-10

Đảng sâm sau khi thu hoạch và phơi khô
Đảng sâm sau khi thu hoạch và phơi khô

Loài Codonopsis pllosula có lá gần như lá dược liệu của ta ở mô tả ở trên. Nhưng mép lá nguyên, hoa cũng vậy, bầu chỉ có 3 ngăn. Loài Codonopsis pllosula Oliv có lá dài hơn, cuống lá cũng dài hơn. Bầu cũng 3 ngăn.

Phân bố, thu hái, chế biến.

Cho đến năm 1960, dược liệu  bán ở các hiệu tuốc đều nhập của Trung Quốc và Triều Tiên.

Từ năm 1961, ta bắt đầu khai thác đảng sâm của ta tại các tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn, Lào Cai. Và các tỉnh có nhiều dân tộc Thái, Mèo.

Còn đang tiếp tục phát hiện ở các tỉnh khác.

Việc trồng dược liệu mới được tiến hành. Cần chú ý trồng vì hiện nay khai thác không đủ nhu cầu.

Trồng bằng hạt. Chọn quả giống ở những cây đã được 3-5 năm trở lên. Hái những quả có vở vàng nhạt, hạt màu đen đêm về phơi khô cho nứt vỏ mà lấy hạt. Hạt lấy được phải đem trồng ngay năm tới. Nếu để chậm mất khả năng mọc, hoặc tỷ lệ mọc sẽ giảm.

Đảng sâm ưa những nơi đất cát có nhiều mùn. Vốn cây dược liệu mọc hoa ở những nơi có bóng râm, hoặc ở thung lung rậm rạp. Cho nên cây trồng đảng sâm ở những nơi có bóng che râm mát. Hoặc gieo những cây khác như đậu tương, ngô, lanh mán, cho mọc cao độ 10-20cm rồi mới gieo đảng sâm.

Thường gieo hạt vào tháng 3-5 hoặc tháng 9-10.

Muốn cho cây mọc tốt cần làm dàn cho cây leo. Dàn cao độ 2 mét.

Sau khi hái về, rửa sạch đất, phân biệt to nhỏ để riêng, xâu dây vào phơi đến nửa chừng thì dung tay hay miếng gỗ lăn cho mềm và làm cho vỏ và thịt dính chặt nhau, làm như vậy 3-4 lần, cuối cùng phơi hay sấy cho thật khô.

Thành phần hoá học

Theo sự nghiên cứu dược liệu này của Trung Quốc có saponin và đường. Sơ bộ nghiên cứu đảng sâm của Việt Nam thấy có chất đường, chất béo. Chưa thầy có saponin (Đỗ Trọng Khánh, 1961, Bộ môn dược liệu Hà Nội).

Bổ sung thêm thành phần hoá học của dược liệu của đảng sâm trong quyển Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam, tập I, trang 739. thành phần hoá học của dược liệu của đảng sâm trong quyển Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam, tập I, trang 739. 

Tác dụng dược lý

Năm 1934, Kinh Lợi Bân và Thạch Nguyên Cao đã dùng đảng sâm mua ở hiệu thuốc Đồng Nhân Đường và Trần Thọ Đường ( ở Bắc Kinh Trung Quốc) ngâm với cồn 70 độ trong một tháng. Lọc lấy cồn, bã còn lại sắc với nước. Dùng vả hai loại cao chế thành dung dịch 20%, một phần sau khi hấp tiệt trùng thì đem tiêm, một phần cho lên men để loại hết các hợp chất hydrat cacbon như đường rồi mới tiêm, đồng thời lại dùng đảng sâm chế thành thuốc cho uống.

Tiến hành thí nghiệm trên thỏ và chó đi tới một số kết quả sau đây:

Ảnh hưởng đối với huyết đường

Tiêm đảng sâm vào con thỏ bình thường thấy lượng huyết đường tăng lên. Các ông cho rằng sở dĩ vị thuốc này làm tăng lượng huyết đường là do thành phần huydrat cacbon trong đảng sâm, vì khi tiêm hay cho uống thuốc đảng sâm đã cho lên men để loại đường thì đều không làm cho lượng huyết đường tăng lên.

Tiêm thuốc đảng sâm chưa lên mong thấy ức chế được hiện tượng huyết đường tăng lên do tiêm dưới da dung dịch 10%, diuretin(4ml/1kg thể trọng). Căn cứ vào quan điểm của Richter, Rose, Nishi và Pollak cho răng diuretin gây cao huyết đường là do thần kinh giao cảm cho nên các ông Kinh Lợi Bân và Thạch Nguyên Cao cho rằng vị thuốc này không ức chế được cao huyết đường do nguồn gốc thần kinh.

Ảnh hưởng đối với huyết cầu

Tiêm dưới da dung dich đảng sâm 20% (4ml/1kg thể trọng) hoặc cho uống ( mỗi ngày 20g) đều thấy hồng cầu tăng lên, bạch cầu giảm xuống. Các tác giả đều cho rằng trong dược liệu này có một hoặc hai chất có ảnh hưởng đến huyết cầu.

Ảnh hưởng đối với huyết áp

Tiêm mạch máu dung dịch đảng sâm 20% (chiết xuất bằng nước và bằng rượu) cho thỏ và chó đánh mê, đều thấy hạ huyết áp. Các tác giả có tiêm chung dung dịch 4,8% glucoza để đối chứng thì không thấy hạ huyết áp là do dãn mạch ngoại vi, dược liệu này còn có tác dụng ứng chế hiện tượng cao huyết áp do adrennalin gây ra, nếu lượng adrenalin tiêm mà cao thì hiện tượng ức chế kém, nếu lượng adrenalin tiêm thấp, hiện tượng ức chế càng mạnh.

Công dụng và liều dùng

Mới thấy dung trong phạm vị đông y.

Đông y coi dược liệu này có thể dung hay thế nhân sâm trong các bệnh thiếu máu, da vàng, bệnh bạch huyết,viêm thượng thận, nước tiểu có anbumin, chân phù đau. Còn dung làm thuốc bổ dạ dày, chữa ho, tiêu đờm lợi tiểu tiện. Người ta còn gọi đảng sâm là nhân sâm của người nghèo. Vì có mọi công dụng của nhân sâm lại rẻ tiền hơn.

Ngày dùng 6-12g, có thể tăng tới 30g, dung dưới dạng thuốc sắc. Uống luôn 7-14 ngày.

Theo tài liệu cổ, dược liệu có vị ngọt, tính bình. Vào 2 kinh phế và tỳ có tác dụng bôt trung ích khí, sinh tân, chỉ khát. Dùng chữa tỳ hư, ăn không tiêu, chân tay yếu mỏi, phế hư sinh ho, phiền khát. Công dụng gần như nhân sâm nhưng hơi thiên về bổ trung. Người thực tà dùng không được.

Đơn thuốc có dược liệu

Chữa bệnh lao mới nhiễm, bệnh ho ( đơn của Diệp Quyết Tuyền):

Đảng sâm 16g, hoài sơn 15g, ý dĩ nhân 10g, mạch môn 10g, cam thảo 3g, hạnh nhân 10g, khoản đông hoa 10g, xa tiền tử 10g, nước 600ml sắc còn 200ml. Chia 3 lần uống trong ngày.

Chú thích

Trước đây ta còn nhập của Trung Quốc vị thuốc gọi là minh đảng sâm – Radix Changii là rễ đã chế biến và phơi khô của cây minh đảng sâm Changium smyrnioides Wollf thuộc họ Hoa tán Umbelliferae. Tại Triết Giang (Trung Quốc) người ta hái rễ về đẻ nguyên vỏ phơi khô gọi là nam sa sâm, cạo vỏ, đồ chín phơi khô gọi là minh đảng sâm.

Cây này là một loại thảo sống lâu năm. Rễ phình thành củ to, mọc sâu dưới đất, thân cao chừng hơn 1m, phía trên phân nhánh. Từ rễ mọc ra các lá có cuống dài, phía dưới cuống phình ra thành bẹ ôm lấy thân, lá kép 3 lần lông chim, phiến lá cắt sâu hình mác. Lá phía trên nhỏ hình vảy hoặc thành bẹ nhỏ.

Cụm hoa tán kép, tán nhỏ mang 10-15 hoa. Tràng hoa màu trắng có gân tim, đài 5, nhị 5, bầu hạ. Qủa là quả bế đôi hình tròn dẹt hay tròn.

Hiện nay cây này không thấy ở Việt Nam. Tại Trung Quốc sản xuất ở Giang Tô, An Huy, Triết Giang và Nam Kinh.

Trong dược liệu có một ít tinh dầu, nhiều tinh bột, hoạt chất chưa rõ.

Công dụng làm thuốc bổ, còn tác dụng tiêu độc, chữa mụn mủ. Thường dùng trong bệnh ho nôn mửa.

Bổ sung chi tiết tác dụng dược lý và công dụng của đảng sâm theo quyển Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam, trang 789, tập I:Tác dụng dược lý và công dụng của đinh lăng trong quyển: Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam, tập I, trang 739

Ngoài các tác dụng chữa bệnh trong Y học cổ truyền, vị thuốc này còn có rất nhiều công trình nghiên cứu khoa học trên thế giới. Xem chi tiết tại : https://oritim.com/nghien-cuu-khoa-hoc-cua-duoc-lieu-dang-sam/

Có thể bạn cũng biết