Sâm Đại Hành: Đặc điểm, công dụng và một số bài thuốc chữa bệnh

0

Sâm đại hành là một trong những loại sâm rất quý, được dùng trong nhiều bài thuốc chữa bệnh. Điển hình dùng để chữa thiếu máu, xanh xao, tiêu độc…. Đặc điểm, công dụng và cụ thể từng bài thuốc sẽ được tổng hợp dưới đây.

Tổng hợp từ tài liệu: Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam tập II, (trang 698 – 701) và Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam Đỗ Tất Lợi (trang 145-146)

A. Tên gọi

Tên dồng nghĩa: Eleutheine bulbosa (Mill) Urban. E.longifolia Gagnep

Tên khác: tỏi lào, hành đỏ, tỏi đỏ, sâm cau, phong nhan, hom búa lượt (Thái)

Họ: Lay ơn (Iridaccac)

B. Mô tả

Cây thảo, sống lâu năm, cao đến 320cm hay hơn. Thân hành hình trứng thuôn, dài khoảng 5cm, đường kính 2,5-3cm gồm nhiều vảy mỏng, màu đỏ nâu. Lá hình dải nhọn, có gân song song, trông giống lá cau hay lá dừa.

Hình vẽ mô tả sâm đại hành
Hình vẽ mô tả sâm đại hành

Cụm hoa mọc từ thân hành thành chùm dài 20cm; lá bắc dạng lá; hoa màu trắng, có cuống dài; lá đài 3, thuôn hẹp, mỏng; cánh hoa 3, hơi hẹp hơn lá dài; nhị 3, mọc đúng, bao phấn vàng; bầu hình trứng ngược, có 3 ô.

Quả ít gặp

Mùa hoa tháng 4-6

C. Phân bố, sinh thái

Sâm đại hành có nguồn gốc ở châu Mỹ, hiện được trồng ở vùng nhiệt đới châu Á, bao gồm Indonesia, Philippin và một số nước khác trong vùng Đông – Nam Á, trong đó có Việt Nam (Sel. Med PI vo.I, 1999, 316) Cũng có những tài liệu cho rằng, sâm đại hành là loại đặc hữu Đông Dương, vừa thấy mọc hoang dại vừa được trồng ở Việt Nam (Võ Văn Chi, 1996; Đỗ tất Lợi, 1971). Tuy nhiên trong suốt quá trình điều tra dược liệu khắp Việt Nam, từ 1961 đến nay, Viên dược liệu chưa phát hiện và thu được mẫu của loại cây này trong trạng thái hoang dại.

Sâm đại hành là cây ưa ẩm và ưa sáng. Tuy nhiên trong một giới hạn nào đó, cây trồng xen ở vườn cây ăn quả vẫn dinh trưởng phát triển được, nhưng về số lượng nhánh (hành con) trong khóm cũng như mức độ ra hoa thấp hơn những cây trồng ở nơi được chiếu sáng đầy đủ.

Sâm đại hành thích nghi cao với điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng và ẩm. Cây trồng ở vùng núi cao trên 1500m nhiệt độ trung bình dưới 15 độ C, sinh trưởng phát triển kém hơn ở vùng đồng bằng và trung du. Sâm đại hành ra hoa nhiều hằng năm, nhưng dường như không thấy đậu quả. Quan sát những nới trồng sâm đại hành lâu lắm chúng tôi chưa phát hiện thấy cây con mọc từ hạt. Điều này chứng tỏ nguồn gốc của cây thuốc này có lẽ không phải ở Việt Nam. Hình thức tái sinh và phát triển chủ yếu của cây là việc đẻ nhánh con (hành con).

Vị thuốc này có hiện tượng bán tàn lụi vào mùa đông, sinh trưởng và phát triển trong mùa mưa ẩm. Toàn bộ phần thân hành giữ được sức sống lâu sau khi đào nên khỏi mặt đất.

D. Cách trồng

Sâm đại hành ưa khí hậu nóng ẩm, trồng thích hợp ở trung du và đồng bằng.

Cây được nhân giống bằng thân hành. Dùng thân hành của cây vụ trước đào lên, tách từng nhánh cắt bỏ lá và rễ chỉ giữ nguyên đế củ đem trồng ngay (không phải đào lên bảo quản như hành). Mỗi hecta cần trồng 450 – 500 kg thân hành giống. Thời vụ trồng tốt nhất vào tháng 11 -12. Cũng có thể trồng vào tháng 2-3 nhưng năng suất thấp hơn.

Xem thêm chi tiết tại: Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam tập II, trang 698,699.

Bộ phận dùng

Thân hành thu hái ở cây đã trồng được 1 năm trở lên, vào lúc thân lá đã tàn úa. Nếu chưa dùng ngay tách ra từng nhánh, rũ sạch đất, để nguyên cả rễ và lớp cỏ khô ở ngoài, cắt bỏ phần thân lá, để trong cát ẩm hay chỗ mát cho củ lâu khô. Với cách này, có thể bảo quản dược liệu được vài tháng.

Khi dùng, rửa sạch thân rễ, thái mỏng phơi khô, để nguyên miếng hoặc tán bột.

Chú ý: Phải thái dọc, tránh vụn nát.

Thành phần hóa học

Sâm đại hành đã được Viên Dược liệu nghiên cứu từ những năm đầu của thập kỷ 70 của thế kỷ trước. Năm 1973, Lê Hồng và cs đã phân lập 4 chất từ dược liệu này. Vài năm sau, Nguyễn Văn Đản và cs nhận dạng được 3 chất là eleuttherin, isoclcutberin và eleuthero bằng điểm chảy, các phổ UV, Ỉ, NMR (Thông báo Dược liệu 1973, 18. Revue médicale (Hanoi) 1975. 157 – 69 và Tạo chí Hóa học 1978. 16 (1). 29 – 33.

Thành phần hóa học của sâm đại hành
Thành phần hóa học của sâm đại hành

Tác dụng dược lý

Dịch chiết toàn phần củ sâm đại hành có tác dụng ức chế rõ rệt in vitro đối với phế cầu khuản, liên cầu tan máu, tụ cầu vàng, tác dụng yếu với Shigella flexneri, S. dysenteriae , Bacillus anthracis, B. Mycoides, có tác dụng chống viêm vấp tính và mãn tính; không gây biểu hiện độc tính; không ảnh hưởng đến thành phần máu và chức năng gan, thận, trong thí nghiệm độc tính bán cấp.

Cao cồn 70 độ của sâm đại hành ức chế rõ rệt sự phát triển của trực khuẩn lao, nồng độ ức chế tối thiểu là 1/50 đối với chủng cường độc H37 RV được nuôi cấy trong môi trường lỏng Sauton. Sâm đại hành, cho thỏ uống 2g/ngày trong 3 tuần không ảnh hưởng đến số lượng cũng như khả năng thực bào của các đại thực bào phế năng phổi thỏ được nuôi cấy trong môi trường có tụ cầu vàng.

Sâm đại hành có tác dụng làm tăng hồng cầu và huyết sắc tố chuột cống trắng được gây mô hình hình thiếu máu bằng acetat chì. Có tác dụng an thần, làm giảm hoạt động tự nhiên của chuột nhắt trắng, làm giảm sự khéo léo, nhanh nhẹn của chuột nhắt trắng trong thí nghiệm chuột leo ống và có tác dụng kéo dài thời gian ngủ gây bởi thuốc ngủ evipan, đồng thời có tác dụng ức chế sự hưng phấn bởi cafein và co giật gây bởi strychnin.

Ngoài ra sâm đại hành còn có rất nhiều tác dụng dược lý như chữa viêm da, điều trị eczama, tác dụng tốt với viêm họng cấp tính nhẹ,… xem thêm chi tiết tại: Cây thuốc và động vật làm thuốc trang 699 và 700Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam Đõ Tất Lợi trang 146.

Tính vị, công năng

Sâm đại hành có vị ngọt nhạt, tính bình, vào 3 kinh: can, tỳ, phế, có tác dụng giảm ho, cầm máu, tiêu độc, kháng khuẩn, tiêu viêm.

Công dụng

Thuốc bổ máu chữa thiếu máu, vàng dam xanh xao, hoa mắt, choáng váng, nhức đầu, mệt mỏi.

Thuốc cầm máu dùng trong bảng huyết, ho ra máu, bị thương chảy máu (dùng cu tươi, giải đáp) Còn dùng chữa ho gà, viêm họng, mụn nhọt, chốc lở. Ngày dùng 4-12g.

Ở Indonesia, rễ sâm đại hành được dùng theo kinh nghiệm dân gian làm thuốc lợi tiểu, trị lỵ, viêm và sa trực tràng. ở philippin, nhân dân dùng rễ củ giã nát đắp lên vết cắn của cá độc, để nhổ gai ở chân và đắp vào vết chàm đốt của sâu bọ, vết thương, nhọt. Rễ củ nướng , gãi nát, xát vào bụng chữa đau bụng. ở Peru, thổ dân cùng Amazon dùng sâm đại hành trị rối loạn tiêu hóa và bệnh ngoài da. ở vùng trung Haiti, rễ sâm đại hành trị vô kinh dưới dạng thuốc sắc hoặc ngâm rượu uống.

Bài thuốc có sâm đại hành

Rượu sâm đại hành chữa thiếu máu, xanh xao, vàng da hay mệt mỏi

Sâm đại hành phơi khô thái mỏng (100g), rượu trắng (30 độ) vừa đủ 1 lít.

Ngâm 7-15 ngày. Thêm đường cho đủ ngọt. Ngày uống 30ml, chia làm 2 lần trước  bữa ăn.  Uống liê tục 15-20 ngày.

Rượu bổ huyết trị tê thấp

Sâm đại hành, bổ cổ toái, đương quy, bạch chỉ, cẩu tính, độc hoạt, mỗi vị 50g, ngâm với 2 lít rượu, uống dần

Thuốc tiêu độc

  1. Sâm đại hành 30g dưới dạng chè thuốc và sirô cho trẻ em.
  2. Sâm đại hành, sài đất, bồ công anh, cam thảo đất, ké đầu ngựa, kim ngân, kinh giới dưới dạng cao lỏng.

Thuốc an thần Passerynum, làm ngủ dễ và ngon giấc

Sâm đại hành, lạc tiên, vông nem, lá sen, thảo quyết minh, hạt tơ hồng, lá dâu, hạt keo dậu. Nấu cao và làm viên.

Và một số bài thuốc khác, chi tiết tại: Cây thuốc và động vật làm thuốc tập II trang 701 và Những cây thuốc và vị thốc Việt Nam trang 146

Có thể bạn cũng biết